Cacaoboter gebruiken in cosmetica: doseringen en tips

Cacaoboter is hard als een chocoladereep, maar smelt al bij ongeveer lichaamstemperatuur. Precies dat maakt cacaoboter zo handig in zelfgemaakte cosmetica. Het kan er alleen ook gemakkelijk misgaan. Te veel in een lotion en je krijgt een wasachtig blok. Te heet gesmolten en je bodybutter wordt korrelig.

De korte versie: gebruik 10 tot 25% in bodybutters en lippenbalsems, 15 tot 40% in lotionbars en slechts 2 tot 5% in lotions met water. Kies voor de meeste recepten een ontgeurde variant, tenzij je nadrukkelijk een chocoladegeur wilt. En laat je gesmolten mengsel niet eindeloos langzaam afkoelen (daar komen we zo op terug).

Product	Richtpercentage cacaoboter
Lotion of crème (emulsie met water)	2 tot 5%
Bodybutter	10 tot 25%
Lippenbalsem	10 tot 25%
Lotionbar of balsemstick	15 tot 40%
Zeep	5 tot 15% van de totale vetten

Wat cacaoboter in je recept doet

Cacaoboter bestaat vooral uit drie vetzuren: stearinezuur (ongeveer 30 tot 39%), oliezuur (31 tot 39%) en palmitinezuur (21 tot 30%). Linolzuur zit er nauwelijks in, rond de 1,5 tot 5%. De exacte cijfers verschillen per leverancier, dus zie ze als een bandbreedte.

Wat betekent dat in de praktijk? Veel stearinezuur en palmitinezuur geven hardheid, en het oliezuur zorgt voor een zachte, verzorgende laag op de huid. Het smeltpunt ligt volgens productspecificaties tussen ongeveer 30 en 36 °C. Daarom blijft cacaoboter vast in je potje. Op je huid smelt de boter juist weg.

In een recept is cacaoboter dus vooral een structuurgever. Cacaoboter maakt een lippenbalsem steviger en geeft boters en bars houvast. In de INCI-lijst op je etiket staat cacaoboter als Theobroma Cacao Seed Butter.

Een kanttekening bij gezichtsproducten: veel leveranciers geven cacaoboter een comedogene score van 4 op een schaal van 5 en raden het gebruik ervan af bij een vette huid of een huid met acne in leave-on gezichtsproducten. Dat is een richtgetal van leveranciers, geen harde meting. Maak je een gezichtscrème voor een onzuivere huid, gebruik dan weinig of kies een lichtere olie als basis.

Ontgeurd of ongeraffineerd: welke kies je?

Ongeraffineerde cacaoboter is geel tot lichtbruin van kleur en ruikt duidelijk naar chocolade. Ontgeurde cacaoboter is lichter van kleur (ivoorwit tot lichtgeel) en heeft een veel mildere geur. Dat is meestal wat je wilt als je zelf een geurolie of etherische olie toevoegt, want anders overheerst de cacaogeur.

De ontgeurde cacaoboter van YouWish is biologisch, mechanisch geperst en daarna ontgeurd met een stoomproces of een andere milde methode, zonder chemische oplosmiddelen. De kleur is lichtgeel tot ivoorwit en de geur is vrijwel afwezig. De productpagina noemt deze boter geschikt voor bodybutters, lippenbalsems, gezichtscrèmes, massagebars, deodorants, balsems en zeep.

Kies ongeraffineerd als de chocoladegeur juist het idee is, bijvoorbeeld bij een lippenbalsem of massagebar die je zonder extra geur wilt houden. Kies ontgeurd als je recept een eigen geur krijgt of als je de boter in meerdere producten wilt gebruiken.

Hoeveel cacaoboter per product?

De tabel bovenaan is een startpunt. Dit zit erachter.

Lotions en crèmes (2 tot 5%). Cacaoboter is hard en wasachtig. Bij een emulsie met water voeg je cacaoboter daarom spaarzaam toe. Cacaoboter geeft rijkdom zonder dat het product plakkerig of stug wordt. Een lotion met 20% cacaoboter verandert snel in een wasblokje. Zodra er water in zit, heb je ook een goed conserveermiddel nodig. Bij een recept zonder water (een zogenoemd anhydrisch recept) hoeft dat niet.

Bodybutters (10 tot 25%). Hier mag cacaoboter meedoen als hoofdrolspeler. Het eigen YouWish-recept voor een DIY bodybutter recept met cacaoboter bevat voor een batch van 100 gram 40 gram cacaoboter, 30 gram sheaboter, 25 gram zoete amandelolie of jojoba en 5 gram vitamine E. Dat zit boven de gangbare bandbreedte van 10 tot 25%, dus verwacht een stevige butter. Wil je een zachtere butter, ga dan richting 20 tot 25% en geef de rest aan vloeibare olie of sheaboter. Meer over de opbouw lees je in onze gids voor zelf bodybutter maken.

Lippenbalsem (10 tot 25%). Cacaoboter geeft de typische snap en glijdt toch lekker. Een bekende basisverhouding is 1 deel cacaoboter, 2 delen bijenwas en 3 delen olijfolie. Op een batch van 60 gram is dat 10 gram cacaoboter, 20 gram bijenwas en 30 gram olie. Cacaoboter zit dan op ongeveer 17%. Het volledige stappenplan staat in ons lippenbalsemrecept.

Lotionbars (15 tot 40%). Hier doet de boter het structurele werk. Eén veelgebruikte variant: 40% cacaoboter, 6% bijenwas, 20% kokosolie, 10% sheaboter, 10% mangoboter, 10% zoete amandelolie en 3% vitamine E. Een simpelere route is gelijke delen cacaoboter, kokosolie en bijenwas, wat een harde bar geeft.

Zeep en bruisballen. In zeep die je volgens het cold process maakt, hoort cacaoboter bij de harde vetten. YouWish noemt 5 tot 15% van de totale vetten. Veel meer dan 15% kan de zeepstaaf laten barsten. Voor bruisballen en badtruffels werkt cacaoboter als verzorgende toevoeging, zie ons artikel over emollienten in bruisballen.

Zo smelt je cacaoboter zonder korrels

Korrelige bodybutter is de klassieke cacaoboterfout. De reden: cacaoboter kan in meerdere kristalvormen stollen. Bij langzaam, ongelijk afkoelen klonteren sommige vetzuren samen, en die klontjes voel je op je huid.

Zo ga je er praktisch mee om:

1. Smelt de cacaoboter zacht au bain-marie. Voor een anhydrisch recept is ongeveer 50 tot 60 °C ruim genoeg. Langer en heter verhitten dan nodig vergroot de kans op korrels, ook bij sheaboter.
2. Haal de pan van het vuur zodra alles vloeibaar is en roer de vloeibare olie erdoor.
3. Koel het mengsel snel af, bijvoorbeeld in de koelkast. Roer het zodra het halfvast wordt, of klop het luchtig als je een opgeklopte bodybutter maakt.
4. Is je butter toch korrelig? Smelt de butter opnieuw volledig en koel het mengsel sneller af.

Over de beste afkoelmethode zijn de bronnen het niet eens. Sommige makers raden langzaam afkoelen bij kamertemperatuur aan, met af en toe roeren. Anderen koelen snel af, zodat alle vetzuren tegelijk stollen. Wie het strikt wil doen, kan cacaoboter temperen zoals chocolatiers dat doen: volledig smelten, al roerend afkoelen tot 27 °C en dan weer opwarmen tot 31 à 32 °C. Voor een potje bodybutter is dat zelden nodig. Snel afkoelen met roeren is voor de meeste potjes een prima begin.

Wanneer cacaoboter niet de beste keuze is

Cacaoboter is niet geschikt voor elk product en elke huid. Een paar punten om rekening mee te houden:

• Vette huid of acne in het gezicht. Zie de comedogene waarde hierboven. Test een kleine hoeveelheid of houd het percentage laag.
• Gevoeligheid. Een echte allergie voor pure cacaoboter komt zelden voor, maar reacties zijn mogelijk, vooral bij onzuivere producten of bij extra ingrediënten in je mengsel. Heb je een cacao- of chocoladeallergie, doe dan eerst een patchtest op een klein plekje aan de binnenkant van je pols.
• Houdbaarheid. Leveranciers geven uiteenlopende termijnen, van 24 maanden tot enkele jaren. Check de houdbaarheid op je verpakking en bewaar de boter koel, droog en donker. Herhaald smelten en weer stollen komt de kwaliteit niet ten goede.
• Verkopen. Verkoop je je creaties, dan heb je een veiligheidsbeoordeling van je cosmetica nodig. YouWish voert zulke cosmetic safety assessments ook uit.

Aan de slag met je eerste batch

Begin klein: een lippenbalsem van 60 gram of het recept van 100 gram hierboven. Weeg alles op de gram af, noteer je percentages en pas ze pas daarna aan. Zo zie je precies wat cacaoboter doet voor de hardheid van jouw recept.

Alles wat je nodig hebt, vind je in de categorie oliën en boters, van cacaoboter tot sheaboter en vloeibare oliën. Zoek je een compleet recept met een boodschappenlijstje? Bekijk dan de lippenbalsemrecepten.