Harde zeep maken: 7 tips voor een reep die lang meegaat

Je zeep zit na drie dagen nog steeds plakkerig in de mal, of hij lost in de douche op als een zeepbel in de regen. Herkenbaar? Dan zit het probleem zelden in je techniek. Hardheid is vooral een kwestie van recept: welke vetten je kiest, hoeveel water je gebruikt en hoe lang je de zeep laat drogen. Aan alle drie kun je draaien.

Dit zijn de zeven hendels, kort samengevat:

• Zet 50 tot 60% van je oliën in op harde vetten (kokos, palm, talg, cacaoboter, shea).
• Check je recept op hardheid, reinigend vermogen en jodiumgetal voordat je de loog afweegt.
• Gebruik iets minder water (waterkorting van 5 tot 10%).
• Voeg natriumlactaat of een snufje zout toe aan je loogwater.
• Probeer stearinezuur of een beetje bijenwas.
• Houd je superfat niet hoger dan nodig.
• Laat de zeep 4 tot 6 weken drogen op een luchtige plek.

Hieronder lees je per tip hoeveel, waarom het werkt en waar het misgaat. Het gaat hier om zeep die je zelf verzeept met loog en oliën. Bij gietzeep (melt & pour) werk je met een kant-en-klare basis, dus daar speelt dit recept niet.

Wat is “hard” eigenlijk?

Drie dingen worden vaak door elkaar gehaald: hoe stevig de zeep is bij het ontvormen, hoe hard hij is na het uitharden en hoe lang hij meegaat onder de douche. Een recept kan snel stevig zijn en toch na een maand zacht aanvoelen. De tips hieronder werken op een of meer van die drie, dus ik zet erbij welke.

Zeep wordt hard doordat verzadigde vetzuren (laurinezuur, myristinezuur, palmitinezuur en stearinezuur) samen kristallen vormen. Oliën die bij kamertemperatuur vast zijn, zitten vol met precies die vetzuren. Vloeibare oliën zoals olijfolie hebben er veel minder van.

Kies meer harde oliën

Hier begin je. Als vuistregel geldt: rond 60% harde oliën geeft een stevige reep, en 70% geeft een reep die snel uit de mal komt. Een voorbeeld uit de praktijk is 30% kokosolie, 30% palmolie, 30% olijfolie en 10% iets extra’s. Een recept van 100% olijfolie kan wel twee weken nodig hebben voordat je het veilig uit de mal haalt.

Een korte gids per olie:

Olie of boter	Wat het doet	Gebruikelijk aandeel
Kokosolie	Veel schuim en veel hardheid, maar boven ongeveer 25% gaat het droog aanvoelen	15 tot 30%
Palmolie, talg of reuzel	Harde, langdurige reep met romig schuim. Talg of reuzel kun je 1 op 1 in plaats van palm gebruiken	wisselend
Cacaoboter	Rijk aan stearinezuur, flink hardmakend	10 tot 15% (hoger geeft kans op scheuren)
Kokumboter	Gedraagt zich ongeveer als cacaoboter	tot 15%
Sheaboter	Stevigheid met romig schuim	5 tot 15%

Een concrete vergelijking helpt. Neem een basis van 40% olijfolie en 30% kokosolie, en vul de laatste 30% aan met één vet. Rekenmodellen geven dan deze hardheidsscores: reuzel 43, sheaboter 44, talg 46, kokumboter 48 en cacaoboter 49. Hoe hoger, hoe harder. Alleen al de keuze van dat laatste vet scheelt dus zes punten.

Wil je zelf aan de slag met harde vetten? In de categorie met oliën en boters van YouWish vind je onder meer deze:

Bij palm en talg telt de herkomst voor veel kopers. De palmolie in onze shop is een duurzame variant, en onze talg komt van grasgevoerde runderen.

Check de zeepkwaliteit in een calculator

Een zeepcalculator rekent uit wat je recept doet voordat je een gram loog hebt afgewogen. De hardheidswaarde is de som van laurine-, myristine-, palmitine- en stearinezuur in je mix. De streefwaarden zijn:

• Hardheid: 29 tot 54
• Reinigend vermogen: 12 tot 22
• Conditionerend vermogen: 44 tot 69
• Jodiumgetal: 41 tot 70 (lager is harder)
• INS: 136 tot 165 (160 wordt vaak genoemd als ideaal)

Dat zijn richtlijnen, geen wetten. Ervaren zeepmakers wijken er bewust van af. Maar er zit een valkuil in: kokosolie duwt de hardheid omhoog én het reinigende vermogen. Voor een gezichts- of lichaamsreep ligt 12 tot 16 aan reinigend vermogen prettig, en 20 tot 22 past meer bij een keukenzeep of handzeep voor vieze handen. Wie kokosolie als hardmaker gebruikt, moet dus ook naar de tweede waarde kijken.

Een eenvoudig beginnersrecept (60% olijfolie, 25% kokosolie, 10% sheaboter en 5% castorolie) scoort hardheid 35, reinigend 17 en conditionerend 62. Ruim binnen de grenzen, maar met ruimte om harder te gaan. Een hardheid boven 54 is trouwens niet beter. Dan wordt de reep broos en kan hij scheuren.

Gebruik iets minder water

Water lost de loog alleen op. Het draagt niets bij aan de verzeping. Je kunt dus wat weglaten, mits je binnen veilige grenzen blijft. Minder water betekent minder vocht dat tijdens het drogen moet verdampen, dus de zeep wordt eerder hard en krimpt minder.

De standaard is een loogoplossing van 33% (33% loog, 67% water). Een waterkorting van 5 tot 10% is gangbaar, en een leverancier adviseert te beginnen bij 10% en niet boven 15% uit te komen. Een rekenvoorbeeld voor 1000 gram oliën met 143,8 gram loog:

• Bij 33% los je de loog op in ongeveer 292 gram water.
• Bij 40% is dat ongeveer 216 gram.

Het voordeel is een stevigere zeep bij het ontvormen, een kortere uithardtijd en minder kans op een witte, poederachtige aanslag op het oppervlak. De prijs is een snellere trace, dus minder tijd om te kleuren en te swirlen. Dat merk je het meest bij recepten met veel harde vetten. Begin daarom met een kleine korting. Hoe je de hoeveelheid loog zelf berekent, lees je in onze gids over loogwater berekenen.

Natriumlactaat en zout in het loogwater

Natriumlactaat is een vloeibaar zout dat je in gekoeld loogwater roert. De dosering is 1 theelepel per pond (ongeveer 450 gram) oliën, ruwweg 1 tot 3% van het oliegewicht. Bij 1000 gram oliën kom je dus op ongeveer 2 theelepels. Een leverancier meldt dat zeep daardoor een tot twee dagen eerder uit de mal kan, al hangt dat van je recept af. Meer dan de aanbevolen dosis maakt de zeep brosser of kruimeliger.

Heb je geen natriumlactaat? Fijn zout werkt ook. Reken op een halve tot een hele theelepel per pond oliën, opgelost in het hete loogwater. Zout geeft een hardere, maar ook brozere reep die minder schuimt. Bij echte zoutrepen gaat er 50 tot 100% van het oliegewicht aan zout in het beslag. Die zijn extreem hard en schuimen weinig, en je moet ze binnen een paar uur snijden. Voor een gewone harde reep is dat te veel van het goede.

Stearinezuur en bijenwas als extra hardmakers

Stearinezuur is een verzadigd vetzuur dat je los kunt toevoegen. Begin met 0,5% van het oliegewicht. In een rekenvoorbeeld tilt 5% stearinezuur de hardheidsscore van een olijf-kokosreep van 36 naar 40. De keerzijde is dat het de trace versnelt en dat je wat warmer moet werken, anders stolt het stearinezuur voor je het goed hebt gemengd. Het kan van palm of van dierlijk vet komen, dus vraag het na als dat voor jou uitmaakt.

Bijenwas werkt ook, maar is kieskeuriger. Reken 1 tot 3% van het oliegewicht en neem het gewoon mee als olie in je loogberekening. Het smeltpunt ligt rond 63 °C (145 °F), dus de oliën moeten warmer dan normaal, en de trace gaat snel. Gebruik je meer dan ongeveer 3%, dan gaat het ten koste van het schuim en voelt de zeep slijmerig aan op je huid.

Houd je superfat laag

Superfat is het deel van de olie dat niet verzeept en dus als vrije olie in de reep blijft. Veel recepten gebruiken 5 tot 8%. Vrije olie maakt de zeep zachter, dus een lagere superfat geeft een hardere reep. Een olijfzeep met 10% superfat doet er langer over om hard te worden dan een met 4%. Boven 10 tot 15% krijg je zachte repen met weinig schuim en een grotere kans op oranje vlekjes (ranzig worden). Met 5% zit je op de gangbare standaard. Ga je lager (0 tot 3%), dan wordt de reep nog harder, maar blijft er minder vrije olie voor je huid over. Weeg de loog in elk geval nauwkeurig af, want bij een lage superfat heeft een afwijking meer effect.

Laat de zeep rustig drogen

De verzeping zelf is na ongeveer een dag klaar. De weken daarna draaien om water. Een verse reep bestaat voor een vijfde tot een kwart uit water, en dat verdwijnt langzaam. Daardoor wordt de zeep harder, milder en langer houdbaar in de douche. Zeep van olijfolie heeft nog langer nodig.

• Laat de repen 4 tot 6 weken drogen. Na vier weken zijn ze bruikbaar, na zes weken harder.
• Zet ze op hun kant op een rek of op bakpapier, een vingerbreedte uit elkaar.
• Kies een koele, luchtige plek, geen vochtige kelder.

Meer over bewaren en houdbaarheid staat in ons artikel over zeep bewaren. Wil je weten wat er in de mal gebeurt, lees dan wat cold process zeep precies is.

Als je zeep te hard of juist brokkelig wordt

Harder is niet altijd beter. Komt je zeep brokkelig uit de mal, kijk dan naar deze oorzaken:

• Te veel boter. Hou boters rond 15% of minder.
• Te veel natriumlactaat of zout.
• Te hete gelfase. Een heel warme mal geeft scheuren. Zet het beslag eventueel in de koelkast of vriezer.
• Te laat gesneden. Heel harde beslagen, zoals zoutrepen, snijd je liever binnen een paar uur.

Meer over die hitte lees je in ons stuk over de gelfase.

Veilig werken met loog

Natriumhydroxide (loog) is bijtend en kan ernstige brandwonden en oogletsel veroorzaken. Draag een veiligheidsbril, handschoenen en bedekkende kleding, en werk in een goed geventileerde ruimte. Voeg altijd het natriumhydroxide toe aan het water, nooit andersom. Gebruik koud water, want het mengsel wordt erg heet.

Gaat het toch mis? Spoel de huid of ogen direct en lang met veel water, minimaal 15 minuten, en zoek medische hulp. Probeer het niet te neutraliseren met azijn, want dat kan de brandwond verergeren. Ben je nog niet bekend met loog, begin dan met de beginnersgids voor zeep maken.

Aan de slag met je harde reep

Zet je eerste harde batch klein op: 60% harde oliën, een lichte waterkorting, een lage superfat en een beetje natriumlactaat. Schrijf je cijfers op en vergelijk na zes weken. Zoek je de ingrediënten? Bekijk de Hulp en Grondstoffen en de oliën en boters bij YouWish.