Loogwater berekenen: formule, voorbeeld en veilig mengen

Een halve gram te veel loog en je zeep is geen verzorgend blokje meer, maar iets wat je huid niet wil aanraken. Gelukkig is loogwater berekenen gewoon rekenen met drie getallen: het gewicht van je oliën, hun SAP-waarde en je overvettingspercentage. Het water reken je daarna uit vanuit de loog, niet vanuit de olie. Hieronder loop je het hele rekenwerk door met een uitgewerkt voorbeeld voor 1 kilo olie, plus de veiligheidsregels die je niet mag overslaan.

Het rekenwerk in vier stappen:

1. Weeg je oliën en vermenigvuldig elk gewicht met de SAP-waarde van die olie. Tel de uitkomsten op.
2. Trek je overvetting af: vermenigvuldig de som met 0,95 voor 5% overvetting.
3. Kies een loogconcentratie, meestal 33%, en bereken daarmee het water.
4. Giet de loog langzaam in het water, nooit andersom.

SAP-waarde: zoveel loog vraagt elke olie

Elke olie heeft een eigen hoeveelheid loog nodig om volledig zeep te worden. Dat is de SAP-waarde (verzepingswaarde). Voor harde zeep gebruik je natriumhydroxide (NaOH), voor vloeibare zeep kaliumhydroxide (KOH).

Let op de eenheid, want daar gaat het in veel teksten mis. Voor NaOH is de SAP-waarde het aantal gram loog per gram olie. Olijfolie heeft ongeveer 0,135, dus 100 g olijfolie vraagt 13,5 g NaOH. In laboratoriumtabellen staat de waarde vaak als milligram KOH per gram olie (olijfolie rond 190). Deel dat getal door ongeveer 1400 en je krijgt de NaOH-waarde.

Olie of boter	NaOH per gram olie	Spreiding tussen bronnen
Olijfolie	0,135	0,134 tot 0,135
Kokosolie (76°)	0,183	0,178 tot 0,190
Palmolie	0,142	0,141 tot 0,142
Castorolie	0,128	0,128 tot 0,129
Sheaboter	0,128	0,128

De spreiding is echt. Natuurlijke oliën verschillen per oogst en per leverancier, en rekenhulpen gebruiken net iets andere tabellen. Kies één betrouwbare bron of rekenmachine, en blijf daarbij per recept. Vooral kokosolie loopt uiteen, dus controleer bij twijfel de specificatie van je leverancier.

Overvetten: bewust minder loog gebruiken

Overvetten (superfat, ook wel loogkorting) betekent dat je minder loog gebruikt dan nodig is om alle olie te verzepen. Een deel van de olie blijft vrij in de zeep. Dat geeft een zachtere zeep, en het is je veiligheidsmarge als je weegschaal net een gram afwijkt. Bij 5% overvetting gebruik je 5% minder loog, dus je vermenigvuldigt met 0,95.

Wat je kiest, hangt van het type zeep af:

• Lichaamszeep: 5% is het gangbare uitgangspunt.
• Gezichtszeep: 5 tot 8%, sommige bronnen gaan tot 10%.
• Shampoobar: 0 tot 3%, anders kan er een laagje achterblijven in je haar.
• Wasmiddel: hier spreken bronnen elkaar tegen. Sommige noemen 0 tot 3%, andere 15 tot 20% voor bars met veel kokosolie. Volg bij wasmiddel dus een recept dat je kunt vertrouwen en verzin zelf niets.

Boven de 10% wordt zeep snel te zacht. Vrije olie kan ranzig worden: oranje vlekjes (DOS, dreaded orange spots). Een test met olijfoliezeep liet zien dat zeep zonder loogkorting ook oranje werd, dus overvetting is niet de enige oorzaak. Bewaar je zeep goed, zoals beschreven in onze tips over zeep bewaren en houdbaarheid. Chelatoren binden de metaalsporen die ranzigheid aanjagen, en natriumcitraat is zo’n stof.

Rekenvoorbeeld voor 1 kilo olie

Stel dat je recept bestaat uit 600 g olijfolie, 300 g kokosolie en 100 g castorolie, met 5% overvetting.

1. Olijfolie: 600 × 0,135 = 81,0 g
2. Kokosolie: 300 × 0,183 = 54,9 g
3. Castorolie: 100 × 0,128 = 12,8 g
4. Totaal voor volledige verzeping: 148,7 g
5. Met 5% overvetting: 148,7 × 0,95 = 141,3 g NaOH

Staat er op je verpakking een zuiverheid onder de 100%, deel dan het eindgetal door die zuiverheid. Bij 99% weeg je 141,3 ÷ 0,99 = 142,7 g af. Kijk dus altijd naar de zuiverheid van je loog.

Werk je met een onlinerekenmachine, vul dan dezelfde oliën in en controleer of je op ongeveer hetzelfde uitkomt. Wijkt het meer dan een paar gram af, dan klopt er iets niet met je invoer.

Hoeveel water bij je loog?

Hier maken veel beginners een denkfout. De hoeveelheid water bereken je vanuit de hoeveelheid loog, niet vanuit de olie. Je kiest een loogconcentratie: het aandeel loog in het totale gewicht van loog plus water. 33% betekent 33 g loog in elke 100 g oplossing, en dat komt neer op twee delen water op één deel loog.

Met onze 141,3 g loog geeft dat:

Loogconcentratie	Water bij 141,3 g loog	Waarvoor
25%	423,9 g	Veel werktijd, ingewikkelde swirls
28%	363,3 g	Rustig werken, iets minder wachten
33%	286,9 g	Standaard voor cold process
38%	230,6 g	Flinke waterkorting, snel dik

Formule: water = loog × (100 − concentratie) ÷ concentratie.

Oudere recepten geven het water soms als percentage van de olie. Daar gold 38% van het oliegewicht als volle hoeveelheid water, bij 1 kilo olie 380 g, en dat komt neer op een loogoplossing van ongeveer 27%. Reken zo’n recept dus eerst om naar een concentratie.

Waterkorting: sneller hard, sneller dik

Gebruik je minder water dan standaard, dan spreek je van waterkorting. De zeep wordt eerder hard, je haalt hem eerder uit de mal en hij hoeft minder lang te drogen. Sommige bronnen noemen 3 tot 4 weken rijpen in plaats van 4 tot 6 weken. Andere houden vast aan minstens vier weken voor een milde zeep, met of zonder waterkorting.

De keerzijde is dat het beslag sneller aantrekt. Voor swirls en patronen met veel kleuren heb je juist meer water en dus meer tijd nodig. Ga je voor waterkorting, begin dan met 10% en kom niet boven de 15%. Bij nog meer korting lost de loog soms niet helemaal op, en dat kan loogpockets geven: plekken met losse loog die je huid kunnen irriteren of verbranden. Giet je loogwater bij twijfel door een fijne zeef.

Meer achtergrond over de reactie zelf lees je in cold process zeep en de wetenschap erachter.

Loog mengen zonder ongelukken

Natriumhydroxide is ingedeeld als huidbijtend (Skin Corr. 1A, H314: veroorzaakt ernstige brandwonden en oogletsel). Een rekenfout is vervelend, maar dit is het deel waar echt iets mis kan gaan.

• Draag een goed sluitende veiligheidsbril, chemicaliënbestendige handschoenen, lange mouwen en gesloten schoenen.
• Meng buiten of bij een open raam, want er komen dampen vrij die je niet wil inademen.
• Weeg eerst het water, dan de loog. Voeg de loog langzaam toe aan het water en roer. Giet nooit water op droge loog. Dat kan flink spuiten en koken.
• Reken op een hete vloeistof. Volgens The Cosmetics Lab kan de oplossing boven de 75 °C komen.
• Gebruik hittebestendig kunststof (HDPE of polypropyleen) of roestvrij staal. Gewoon glas kan barsten. Aluminium, koper, tin en zink zijn uit den boze, want loog tast ze aan (bij aluminium komt brandbaar waterstofgas vrij).
• Zet een etiket op je kan en houd loog buiten het bereik van kinderen.

Een weegschaal die op 0,1 g nauwkeurig weegt maakt het verschil, zeker bij kleine batches. Voor de loog zelf neem je een bak of kan die je nergens anders voor gebruikt.

Komt er toch loog op je huid? Trek besmette kleding direct uit en spoel met veel stromend water. Minstens 20 minuten, volgens Poison Control. CCOHS adviseert voor natriumhydroxide zelfs ononderbroken spoelen tot 60 minuten. Neutraliseer niet met azijn, want dat reageert onder warmteontwikkeling. Bel daarna een arts, de huisartsenpost of 112. Zit loog in je ogen, spoel dan minimaal 15 tot 20 minuten en zoek meteen medische hulp.

Koop zuiver natriumhydroxide dat bedoeld is voor het maken van zeep, en lees de veiligheidsinformatie van je leverancier. Meer over veilig werken vind je in onze gids zeep maken voor beginners.

Vloeibare zeep: kaliumhydroxide en zuiverheid

Voor vloeibare zeep gebruik je KOH. De SAP-waarde voor KOH is ongeveer 1,403 keer de NaOH-waarde, dus je kunt de uitkomst van je NaOH-berekening omrekenen. Let op de zuiverheid: KOH-vlokken zijn meestal 90% zuiver, en dan deel je de berekende hoeveelheid door 0,90. Vergeet je dat, dan kom je ongeveer een tiende loog tekort. Het water voor een zeeppasta bereken je met dezelfde formule als bij bars, vaak rond 25 tot 30% KOH-oplossing. Daarna verdun je de pasta nog met water.

Alle stappen voor vloeibare zeep staan in onze uitleg over vloeibare zeep maken met natuurlijke ingrediënten.

Lijkt je zeep loogrijk? Niet met je tong testen

Over de zap-test hoor je op veel plekken: met een natte vinger de zeep tegen je tong. Doe het niet. Is de zeep te basisch, dan zit er bijtend materiaal in je mond. Bij een foute berekening wil je dat juist niet.

Betere stappen:

1. Reken je recept na met een rekenmachine en controleer je invoer.
2. Laat je zeep minstens vier weken rijpen.
3. Gebruik pH-strips alleen als grove indicatie. Ze geven vaak foute waarden op zeep.
4. Fenolftaleïne op een verse snede is een screening, geen bewijs.

Twijfel je echt aan een batch, dan is een test op totale alkaliteit een betrouwbare route. Gebruik de zeep niet op je huid zolang je het niet zeker weet.

Aan de slag met je eerste berekening

Pak je recept, zoek de SAP-waarden bij één betrouwbare bron, kies 5% overvetting en 33% loogconcentratie en reken het voorbeeld hierboven na met jouw oliën. Oefen eerst op papier, daarna pas met loog. Zoek je nog grondstoffen voor je eerste batch? Dan vind je die in onze categorie zeep maken.