Natriumcitraat in cosmetica: functie, dosering en veiligheid

Natriumcitraat staat in meer ingrediëntenlijsten dan je denkt, meestal ergens in het midden of achteraan, en niemand legt uit waarom. Het is het natriumzout van citroenzuur en het doet in cosmetica vooral twee dingen: de pH stabiel houden en metaalionen uit het water vastgrijpen. In zeep betekent dat minder zeepaanslag in hard water. In lotions en serums betekent het een formule die netjes op pH blijft.

Hieronder lees je wat het precies is, hoeveel je gebruikt, wanneer je het juist niet nodig hebt en wat de veiligheidsbeoordeling zegt.

Functie	Wat het doet	Waar je het tegenkomt
Buffer (pH-stabilisator)	Houdt de pH in een smal bereik, ook als er zuur of base bij komt	Serums, shampoo, vloeibare zeep
Chelator	Bindt calcium, magnesium en andere metaalionen	Zeep, shampoo, make-upremover
Maskeren	Dempt ongewenste geuren in een formule	Allerhande verzorgingsproducten

Wat is natriumcitraat eigenlijk?

Natriumcitraat is het trinatriumzout van citroenzuur. Volgens de Cosmetic Ingredient Review (CIR), het Amerikaanse expertpanel dat cosmetische ingrediënten beoordeelt, maak je het door citroenzuur te neutraliseren met natriumhydroxide of natriumcarbonaat. Op een etiket staat het als Sodium Citrate. In voeding ken je het als E331.

Het is een wit, kristallijn poeder dat goed in water oplost. Het trekt een beetje vocht aan uit de lucht (PubChem noemt het licht hygroscopisch), dus een goed gesloten pot is geen overbodige luxe.

Wat doet het in cosmetica?

Volgens de Europese ingrediëntendatabase CosIng, zoals Cosmile en Cosmadex die weergeven, heeft natriumcitraat drie functies: bufferen, chelateren en maskeren. De eerste twee zijn voor jou als maker het meest interessant.

Buffer: de pH op zijn plek houden

Een buffer houdt de pH stabiel in een smal bereik, ook als er een beetje zuur of base bij komt. Natriumcitraat doet dat samen met citroenzuur. Meng je die twee, dan krijg je een citraatbuffer die werkt in het bereik van ongeveer pH 3,0 tot 6,2. Dat is precies het gebied waar veel huid- en haarverzorging zit.

Let op: natriumcitraat is op zichzelf licht alkalisch. Een oplossing van 5% heeft volgens PubChem een pH tussen 7,5 en 9,0. Wil je de pH van een product verlagen, dan heb je dus citroenzuur nodig. Natriumcitraat is de partner die de nieuwe pH vasthoudt. Hoe je dat meet, staat in onze gids over de pH-waarde van zeep meten.

Chelator: metaalionen vastgrijpen

Het citraat heeft drie “klauwen”, zoals Classic Bells het mooi omschrijft, waarmee het een metaalion vastpakt. In cosmetica gaat het om sporen metaal uit je water of grondstoffen, die een product kunnen laten verkleuren of ranzig kunnen laten worden. Cosmeticsinfo, een brancheportaal, noemt precies dat als reden waarom citroenzuur en citraatzouten helpen bij het conserveren van producten.

Een kanttekening: een chelator ondersteunt je conserveersysteem, maar vervangt het niet. Maak je producten met water erin, dan heb je nog steeds een passende conservering nodig.

Natriumcitraat in zeep: waarom makers het gebruiken

Zeep en hard water zijn geen vrienden. Calcium en magnesium uit je kraanwater reageren met zeep en vormen die plakkerige, grijzige zeepaanslag. Een chelator bindt een deel van die mineralen voordat ze dat kunnen doen. Dat helpt, maar volgens Classic Bells is het geen perfecte oplossing: het vermindert zeepaanslag, het maakt die niet onmogelijk.

Hoe hard is het water bij jou? Waternet, het waterbedrijf van Amsterdam, noemt het gemiddelde in Nederland ongeveer 8 °dH en spreekt pas boven 12 °dH van hard water. Het verschilt flink per regio. In het zuiden (Noord-Brabant en Limburg) hoort het water volgens meerdere regionale bronnen doorgaans bij het hardste van het land. Woon je daar, dan merk je het effect van een chelator sneller dan in Friesland.

Dosering in cold process-zeep

Classic Bells noemt als gangbare dosering 13 tot 39 gram natriumcitraat per 1.000 gram oliën, dus 1,3 tot 3,9% van het oliegewicht. Meer voor hard water, minder voor zacht. Een rekenvoorbeeld:

• Je recept heeft 500 g oliën.
• Op 1,3% is dat 6,5 g natriumcitraat, op 3,9% is dat 19,5 g.
• Los het op in ongeveer twee keer het eigen gewicht aan water (13 tot 39 g) en roer het door je oliën, zoals Classic Bells adviseert.

Twee dingen om te weten:

• Je hoeft de loog niet aan te passen. Natriumcitraat is al geneutraliseerd en verbruikt dus geen loog. Bij citroenzuur is dat anders: Soapformulator rekent voor dat 10 g citroenzuur ongeveer 6,2 g extra loog vraagt. Reken je met citroenzuur, kijk dan eerst in onze uitleg over loogwater berekenen.
• Meer is niet beter. Classic Bells waarschuwt dat een hoge dosering een laagje kleine witte citraatkristallen op de zeep kan geven. De bronnen lopen ook uiteen: in een gecontroleerde test gebruikte Modern Soapmaking 3%, terwijl de proef over oranje vlekken (Dunn) 0,1% van de oliën nam. Begin dus laag en test.

Over schuim zijn de ervaringen positief maar niet gegarandeerd. Modern Soapmaking was in een eigen test (3% natriumcitraat) onder de indruk van het schuim, al nam het in een latere test iets af. Door een deel van de hardwatermineralen weg te vangen blijft er meer zeep over om te schuimen, maar een vaste schuimgarantie kun je hier niet aan ontlenen.

Vloeibare zeep en gietzeep

Bij vloeibare zeep kun je natriumcitraat in het loogwater doen. Over de dosering zijn de bronnen het niet eens: een zeepmakersforum noemt ongeveer 1,3% van het oliegewicht, oplopend tot zo’n 4%, en een leverancier noemt 0,1 tot 0,5%. Begin dus aan de lage kant en beoordeel je resultaat. Meer over de basis lees je in ons artikel over vloeibare zeep maken.

In ons eigen receptje voor aardbeizeep gaat 10 g natriumcitraat op 500 g gietzeepbasis, dus 2% van de basis.

Natriumcitraat in lotions, serums en shampoo

Buiten zeep gebruik je natriumcitraat vooral als buffer en als chelator voor sporen van metalen. Een voorbeeld is ons vitamine C-serumrecept: 5% glycerine, 1% hyaluronzuur, 89% gedeïoniseerd water, 1% natriumcitraat, 1% Cosgard 221 en 3% SAP.

Bij een shampoobar mik je op een pH tussen 4,5 en 5,5. Meet je te hoog, dan helpt een beetje citroenzuur om de pH omlaag te brengen. De rol van natriumcitraat zit hem dan in het vasthouden van die waarde. Meer context vind je in het stappenplan voor een shampoo bar.

Hoeveel mag het zijn? Dosering op een rij

Toepassing	Gangbare dosering	Bron
Coldprocesszeep	1,3 tot 3,9% van het oliegewicht	Classic Bells
Vloeibare zeep	0,1 tot ongeveer 4% (bronnen verschillen)	Zeepmakersforum, leverancier
Zeep en shampoo (onze productpagina)	meestal minder dan 1%	YouWish
Huidverzorging (onze productpagina)	meestal 5 tot 10%	YouWish
Hoogst gerapporteerd in cosmetica	tot 10%	CIR

Zie die 5 tot 10% voor huidverzorging als bovengrens, niet als startpunt. Het is gelijk aan het hoogst gerapporteerde gebruik in de CIR-gegevens. Ons vitamine C-serum zit op 1%.

Is natriumcitraat veilig?

Het CIR-panel concludeerde dat natriumcitraat veilig is in cosmetica onder de huidige gebruiksomstandigheden en concentraties. De gerapporteerde gebruiksniveaus lopen van 0,000005% tot 10%, zowel in leave-on- als rinse-off-producten. In badproducten ging het om 0,9%, in oogmake-upremover om 0,5 tot 2%. In de CIR-data gaf een oplossing van 10% bij 49 atopische proefpersonen geen directe (niet-immunologische) contactreacties.

Dat betekent niet dat niemand ergens op reageert. Elke huid is anders, dus test een nieuw product altijd eerst op een klein stukje huid. Verkoop je je cosmetica? Zet dan Sodium Citrate netjes in je ingrediëntenlijst. Hoe dat werkt, lees je in onze uitleg over INCI-namen.

Veelgemaakte fouten

• Natriumcitraat en citroenzuur door elkaar halen. Het ene verbruikt loog, het andere niet. Dat verschil kan een recept laten mislukken.
• Een te hoge dosering in zeep. Je krijgt witte kristallen en zeker geen extra voordeel.
• Verwachten dat het alle zeepaanslag oplost. Het vermindert de aanslag, meer niet.
• Het zien als vervanger van een conserveermiddel. Het ondersteunt, het conserveert niet voor je.
• Een open pot laten staan. Het poeder trekt vocht aan en klontert.

Natriumcitraat kopen en uitproberen

Wil je zelf ervaren wat het in je zeep of serum doet? Bij YouWish koop je natriumcitraat in verpakkingen van 100 g, 250 g, 5 kg en 25 kg, handig als je eerst een kleine batch wilt testen. Begin met 1,3% in je volgende zeep, noteer je resultaat en schuif daarna een stapje op als je water echt hard is.

Heb je vragen over je formule of wil je zeker zijn van je recept? Kijk dan eens op onze pagina over zeep maken of kom langs bij een van onze workshops.