Grondstof voor zeep: vet, loog en water uitgelegd

Zeep lijkt een ingewikkeld product, maar het begint met drie dingen: vet, loog en water. Meer heb je voor echte zeep niet nodig. Zoek je een woord voor een puzzel of wil je zelf zeep gaan maken? Dan zijn vet (of olie) en loog de twee kernwoorden. Alles wat je verder in een stuk zeep vindt, zoals geur, kleur of kruiden, is extra.

Hieronder nemen we de grondstoffen door, wat ze doen in je zeep en waar je op moet letten bij het kiezen.

• Vet of olie: olijfolie, kokosolie, sheaboter, ricinusolie of dierlijk vet zoals talg. Dit levert de vetzuren.
• Loog: natriumhydroxide voor harde zeep, kaliumhydroxide voor zachte of vloeibare zeep.
• Water: lost de loog op, zodat die kan reageren met het vet.
• Gietzeepbasis: kant-en-klare zeep die je alleen smelt. Hier heeft de reactie al plaatsgevonden, dus je hoeft zelf geen loog te hanteren.
• Toevoegingen: geurolie, etherische olie, kleurstoffen. Mooi, maar geen onderdeel van de zeep zelf.

Wat gebeurt er als vet en loog samenkomen?

Vetten en oliën zijn triglyceriden: drie vetzuren aan een glycerinemolecuul. Een sterke base zoals natriumhydroxide breekt die verbinding open. Wat overblijft, zijn de natriumzouten van de vetzuren (dat is de zeep) en glycerine. Dit heet verzeping. De Amerikaanse FDA omschrijft het kort: gewone zeep ontstaat door vetten of oliën te combineren met een alkali zoals loog.

De loog zit dus niet “in” je afgewerkte zeep als je goed rekent. Hij wordt verbruikt in de reactie. Dat rekenwerk is de kern als je zelf zeep maakt, en daar hebben we een aparte uitleg over: loogwater berekenen met een voorbeeld voor 1 kilo olie.

Glycerine komt bij de reactie vrij als bijproduct. Meer over wat glycerine voor je huid doet, lees je in onze uitleg over glycerine in zeep en huidverzorging.

Welke oliën en vetten kies je?

In theorie kun je bijna elk vet of elke olie verzepen. In de praktijk bepaalt je keuze hoe de zeep wordt: hard of zacht, veel schuim of weinig, mild of juist ontvettend. De richtlijnen hieronder komen uit gangbare receptgidsen voor zeep die je met loog maakt. Het zijn richtwaarden, geen wetten.

• Olijfolie (30 tot 60% van de oliën): mild en verzorgend, maar weinig schuim. Een zeep met veel olijfolie is in het begin zacht en wordt na een lange rijptijd een mooi hard stuk zeep.
• Kokosolie (15 tot 25%, maximaal 30%): grote bellen, sterke reiniging en een harde zeep. Te veel kokosolie maakt de huid snel droog en strak.
• Sheaboter (5 tot 25%): verzorgend en romig, maakt de zeep harder, maar geeft zelf niet veel schuim.
• Ricinusolie (3 tot 8%, maximaal 10%): maakt het schuim stabieler en romiger. Zit je veel hoger, dan wordt de zeep plakkerig.
• Palmolie: geeft hardheid en een stabiel, romig schuim. In palmvrije recepten gebruikt men vaak sheaboter.

Een bekend startpunt is een gelijke verdeling van olijf-, kokos- en palmolie (34/33/33). Wil je palmvrij werken, dan is 40% olijfolie, 30% kokosolie, 20% sheaboter en 10% ricinusolie een recept dat je veel tegenkomt. Op 1 kilo olie is dat 400 gram olijfolie, 300 gram kokosolie, 200 gram sheaboter en 100 gram ricinusolie.

Elke olie heeft zijn eigen verzepingswaarde (SAP), dus zijn eigen hoeveelheid loog. Voor kokosolie is dat ongeveer 0,183 gram natriumhydroxide per gram olie, voor olijfolie 0,134 en voor ricinusolie 0,128. Bij 300 gram betekent dat zo’n 55 gram loog voor kokosolie tegenover 40 gram voor olijfolie. Dat is bij volledige verzeping, zonder overvetting. Gebruik dus altijd een calculator en neem niet zomaar een recept over met andere oliën.

Zin om te beginnen met een recept? In dit olijfolie zeep recept zie je hoe de oliën samenkomen.

Loog: de grondstof die je met respect behandelt

Natriumhydroxide (ook wel bijtende soda) is volgens de Europese CLP-verordening ingedeeld als huidbijtend, categorie 1A. De gevarenaanduiding is H314: veroorzaakt ernstige brandwonden en oogletsel. Veiligheidsinformatiebladen van leveranciers noemen een veiligheidsbril met zijbescherming, gelaatsbescherming en chemisch bestendige handschoenen (getest volgens EN 374).

Praktisch betekent dat: werk met bril en handschoenen, houd kinderen en huisdieren uit de buurt en lees het veiligheidsinformatieblad dat bij je loog hoort.

Is dit je eerste keer en wil je liever geen loog in huis? Dan is een gietzeepbasis het alternatief.

Gietzeepbasis: een grondstof die al zeep is

Een gietzeepbasis (melt and pour) is zeep waarin de verzeping al heeft plaatsgevonden. Jij smelt de basis, voegt kleur en geur toe en giet hem in een mal. Je komt dus niet met rauwe loog in aanraking.

Wat zit erin? De ingrediëntenlijsten van gangbare transparante bases noemen onder meer water, glycerine, natriumstearaat (een zeep van stearinezuur), sorbitol en propyleenglycol.

Eén kanttekening: niet elke gietzeepbasis is echte zeep. Sommige zijn gemaakt op basis van synthetische reinigers (syndets). Dat is geen fout, maar het is wel een ander product dan zeep in de klassieke zin. Meer daarover lees je in onze uitleg over pH-neutrale zeep.

Bij YouWish vind je het hele assortiment gietzeepbasis, van wit tot transparant en zweetvrij. Wil je de stappen eerst zien? Lees dan de beginnersgids voor smelt- en gietzeep.

Geur, kleur en andere toevoegingen

Deze grondstoffen maken je zeep niet tot zeep, maar wel tot jouw zeep. Aan een gietzeepbasis kun je geurolie, etherische olie, kleurstoffen en bijvoorbeeld glitter of botanische ingrediënten toevoegen. Let erop dat alles huidveilig is en past bij de basis.

Hoe zat dat vroeger? Talg, houtas en soda

Zeep is oud. In Babylon werd al rond 2800 voor Christus een zeepachtig product gemaakt, en een Babylonisch kleitablet uit ongeveer 2200 voor Christus bevat een recept met water, alkali en kassiaolie. Volgens Plinius de Oudere maakten de Feniciërs zeep van geitentalg en houtas.

De loog van toen kwam uit as. Gooide je houtas in water, dan kreeg je een alkalische vloeistof met kaliumcarbonaat. Daarmee maak je zachte zeep (potaszeep). Natriumcarbonaat (soda) kwam lang uit as van planten of zeewier. Dat veranderde rond 1790, toen Nicolas Leblanc een proces ontwikkelde om soda uit gewoon keukenzout te maken. Zeep werd daardoor goedkoper en kon op industriële schaal worden gemaakt.

De industrie werkt nu vaak met een tussenstap: vetten worden gesplitst in vetzuren en glycerine, en de vetzuren worden daarna met een alkali geneutraliseerd tot zeep.

Zelf aan de slag met zeep

De grondstoffen zijn simpel, de keuze en de verhoudingen zijn het vak. Heb je nog nooit zeep gemaakt, begin dan met een gietzeepbasis en een paar geuren. Wil je later zelf verzepen, lees dan eerst hoe je thuis zeep maakt en bekijk daarna onze categorie zeep maken voor alles wat je nodig hebt.