Zeep maken met het koude proces: recept voor beginners

Je hebt twee potten olie, een bak natriumhydroxide en geen idee of dit wel goed gaat. Dat gevoel heeft vrijwel iedereen bij de eerste batch zeep volgens het cold process. Het goede nieuws: het hele proces draait om drie dingen. Je weegt alles op de gram nauwkeurig af, je rekent de loog uit voor precies jouw oliën en je werkt veilig. De rest is rustig mixen, gieten en geduld hebben.

In deze gids krijg je een palmvrij beginnersrecept voor 500 gram oliën, met de loog uitgerekend en toegelicht. Je leest hoe je veilig met loog werkt, wat er in de mal gebeurt en wat je doet als het beslag raar gaat doen.

Het recept in het kort:

• Oliën: 300 g olijfolie, 125 g kokosolie, 50 g sheaboter en 25 g castorolie
• Loog: ongeveer 70 g natriumhydroxide, opgelost in 140 g gedestilleerd water
• Superfat: rond de 5%
• Temperatuur bij het mengen: loogwater en oliën allebei tussen 32 en 43 °C
• In de mal: 24 tot 48 uur
• Uitharden: 4 tot 6 weken

Wat je nodig hebt

Bij het cold process draait alles om een chemische reactie die verzeping heet. Vetten en oliën reageren met natriumhydroxide (loog) en water, en daar komt zeep uit. Bij gietzeep is dat werk al gedaan, hier doe je het zelf. Daardoor bepaal je zelf hoe hard de zeep wordt, hoeveel schuim hij geeft en hoe verzorgend hij is. Wil je de scheikunde erachter echt snappen? Lees dan ons artikel over de wetenschap achter cold process zeep.

Dit heb je nodig:

• Een digitale weegschaal die tot op de gram nauwkeurig weegt. Meten op volume werkt niet, want elke olie heeft een andere dichtheid.
• Een staafmixer. Met de hand roeren kan uren duren, met een staafmixer ben je er in enkele minuten.
• Een kan voor het loogwater van roestvrij staal of hittebestendig polypropyleen (PP, kunststofnummer 5). Nooit aluminium.
• Een mengkom voor de oliën en een spatel.
• Een digitale thermometer.
• Een mal. Een siliconen broodmal is voor beginners handig, want je duwt de zeep er na een paar dagen gewoon uit. Bij ons vind je bijvoorbeeld een 30 cm skinny siliconen zeepmal.

Veilig werken met loog

Natriumhydroxide is bijtend. De ICSC-fiche van de ILO noemt bij huidcontact pijn, blaren en ernstige brandwonden. Dat klinkt eng, maar met de juiste gewoontes is het goed te doen.

• Kleed je eerst aan, pak daarna pas de loog. Draag een spatbril die rondom sluit (een gewone bril is niet genoeg), handschoenen van rubber of nitril en kleding met lange mouwen.
• Loog altijd in het water, nooit andersom. Water op droge loog kan heftig opkoken en spatten. Ezelsbruggetje: eerst water, dan loog.
• Ventileer. Zodra loog het water raakt, komen er dampen vrij. Doe dit bij een open raam of onder een afzuigkap en adem niet over de kan heen.
• Geen aluminium, tin of zink. De Britse gezondheidsdienst UKHSA beschrijft dat natriumhydroxide deze metalen aantast en waterstofgas vormt, en dat is brandgevaarlijk. Check dus ook je mixer, spatel en mal.
• Houd kinderen en huisdieren weg en zet de loog nooit onbeheerd neer.

Heb je loog op je huid gekregen? Trek besmette kleding uit en spoel de huid minstens 15 minuten onder stromend water. Bij een echte spat spoel je langer en zoek je medische hulp. Gebruik geen azijn. De Amerikaanse richtlijnen van ATSDR zeggen dat je neutraliserende stoffen niet moet gebruiken bij natriumhydroxide, omdat het extra hitte kan geven bovenop de chemische verbranding. Loog in je ogen? Spoel met water en bel direct 112.

Het recept: 500 gram oliën, 5% superfat

Dit is een mild beginnersrecept zonder palmolie. Het is een bekende beginnersverdeling: veel olijfolie voor zachtheid, kokosolie voor hardheid en schuim, sheaboter voor een romig gevoel en een beetje castorolie om het schuim stabieler te maken.

Olie	Aandeel	Gewicht	Wat het doet	NaOH per gram olie
Olijfolie	60%	300 g	Mild, verzorgend, zachtere zeep	ca. 0,135
Kokosolie	25%	125 g	Harde zeep, veel schuim	0,183 tot 0,191
Sheaboter	10%	50 g	Romig en verzorgend	0,128 tot 0,130
Castorolie	5%	25 g	Stabieler schuim	ca. 0,128

Koudgeperste biologische castorolie en sheaboter bestel je bij ons.

Zo komen we aan 70 gram loog

Elke olie heeft een eigen verzepingswaarde, de SAP-waarde: de hoeveelheid natriumhydroxide die één gram olie volledig omzet in zeep. Je vermenigvuldigt dus per olie het gewicht met die waarde en telt alles op:

• Olijfolie: 300 g × 0,135 = 40,5 g
• Kokosolie: 125 g × 0,183 = 22,9 g
• Sheaboter: 50 g × 0,128 = 6,4 g
• Castorolie: 25 g × 0,128 = 3,2 g

Samen is dat 73 g loog, genoeg om álle olie om te zetten. Dat wil je liever niet. Je gebruikt iets minder loog, zodat een deel van de olie ongereageerd in de zeep blijft en daar als verzorgend bestanddeel blijft zitten. Dat heet superfat. Soap Queen adviseert doorgaans 5%, en de meeste zeepmakers zitten tussen 3% en 6%. Met 5% superfat kom je op 73 × 0,95 ≈ 69 tot 70 g.

SAP-tabellen verschillen een beetje per bron. Met de waarden van Certified Lye (kokosolie 0,191) kom je op 70,5 g, met de lagere tabelwaarden op 69,3 g. Daarom werken we met 70 gram. Dat is een superfat tussen ruwweg 4 en 6%, dus veilig binnen het gebruikelijke bereik.

Voor het water gebruiken we een loogconcentratie van 33%, ongeveer één deel loog op twee delen water. Dat is een gangbaar beginpunt in beginnersrecepten. Bij 70 g loog is dat 140 g gedestilleerd water. Een lagere concentratie van 25 tot 28% geeft je meer tijd voor swirls, 37 tot 40% laat het beslag sneller aantrekken.

Verander je iets aan het recept, dan reken je opnieuw. Vervang je 50 g sheaboter door zonnebloemolie, dan klopt je loog niet meer. Gebruik daarvoor een calculator, bijvoorbeeld via ons artikel over loogwater berekenen. Te veel loog geeft zeep die bijt op de huid, en dat merk je pas als de zeep al uitgehard is.

Stap voor stap

Plan er rustig de tijd voor en zet alles klaar voordat je begint. Met een rustige keuken en je spullen binnen handbereik loopt het vanzelf soepeler.

1. Zet je spatbril op en trek handschoenen en kleding met lange mouwen aan. Weeg 140 g gedestilleerd water af in je loogkan.
2. Weeg 70 g natriumhydroxide af in een apart bakje. Strooi de loog in het water en roer voorzichtig tot alles is opgelost. Het mengsel wordt heet. Soap Queen maakt het loogwater 1 tot 3 uur van tevoren, zodat het kan afkoelen.
3. Weeg de oliën af. Smelt kokosolie en sheaboter, voeg de olijfolie en castorolie toe en roer tot alles helder is. Is het mengsel troebel, dan zijn er vetten weer gaan stollen en kan dat later een valse trace geven.
4. Meet beide temperaturen. Beide mogen tussen 32 en 43 °C zitten, liefst binnen een paar graden van elkaar.
5. Giet het loogwater langzaam in de oliën. Tik de mixer in de kom even op de bodem om luchtbellen kwijt te raken en mix in korte pulsen. Wissel de pulsen af met even roeren met de uitgeschakelde mixer.
6. Stop zodra je trace hebt. Bij een dunne trace zie je geen olievlekken meer en lijkt het beslag op dun cakebeslag. Een druppel op het oppervlak laat een spoor achter.
7. Wil je geurolie toevoegen? Roer die er nu kort door. Houd de dosering van de leverancier aan en zet je mal al klaar, want sommige geuren laten het beslag sneller dik worden.
8. Giet het beslag in de mal en tik de mal een paar keer op het aanrecht tegen luchtbellen.
9. Dek de mal af en laat de zeep 24 tot 48 uur staan voordat je hem uit de mal haalt. De zeep is dan nog alkalisch, dus houd je handschoenen nog even aan.

Voor geur kun je kijken in onze geurolie voor cold process zeep. Test een nieuwe geur eerst in een kleine proefbatch. Soap Formulator raadt dat aan, omdat sommige geuren het beslag laten aantrekken of zelfs laten klonteren.

Gelfase en uitharden

In de mal wordt de zeep vanzelf warm. Dat is de gelfase. De zeep kan dan tot ongeveer 82 °C (180 °F) worden en ziet er glazig uit. De gelfase is geen kwaliteitskwestie. Het verandert alleen hoe de zeep eruitziet: zeep die door de gelfase is gegaan, heeft heldere kleuren en een lichte glans. Zeep zonder gelfase is matter. Je stuurt het met temperatuur. Isoleer de mal met een handdoek voor gel, zet hem in de koelkast om gel te voorkomen. Meer daarover lees je in ons artikel wat is de gelfase bij zeep maken.

Snijd de zeep in repen als hij stevig is. Uit één batch van 500 gram oliën komen grofweg zes tot acht repen. Leg ze met wat ruimte ertussen op een rek, op een koele, droge plek met luchtstroom.

Technisch gezien kan zeep na een paar dagen al gebruikt worden. Soap Queen adviseert toch om de zeep 4 tot 6 weken te laten uitharden. In die tijd verdampt het overtollige water en wordt de zeep harder en milder, en gaat hij langer mee. Bewaren daarna? Dat staat in ons artikel over zeep bewaren en houdbaarheid.

Als er iets misgaat

• Valse trace (false trace). Het beslag dikt te vroeg aan, maar de oliën en loog zijn nog niet echt gebonden. Meestal komt dit doordat harde oliën of boters te koud zijn geworden. Houd alles goed gesmolten en binnen het temperatuurbereik. Roer door tot de reactie op gang komt.
• Seizing of versnelling. Een geurolie of toevoeging laat het beslag in seconden dik worden. Schep het snel in de mal en laat het zijn werk doen, meestal is het nog bruikbaar. Test de volgende keer die geur eerst in een kleine proefbatch.
• Soda ash. Een wit tot grijsachtig laagje op de bovenkant, het is onschuldig. Soap Queen raadt aan om de zeep af te dekken met plasticfolie die het oppervlak raakt, of de bovenkant te besproeien met 91% isopropylalcohol.
• Bevat mijn zeep te veel loog? Teken: de zeep ziet er brokkelig of kalkachtig uit, of er verschijnen druppels op het oppervlak. Raak zulke zeep met handschoenen aan. De zogeheten zaptest, waarbij je met je tong aan de zeep voelt, raden wij af, want je brengt de zeep dan op het meest bijtende moment in je mond. Een pH-strip helpt weinig: goede zeep scoort tussen pH 9 en 10, en een licht loogrijke zeep geeft op een strip dezelfde waarde. Een pH van 7 is trouwens geen doel, want dan is het geen zeep meer. Meer daarover in ons artikel over pH-neutrale zeep.

Zeep verkopen? Dan gelden er regels

Maak je zeep alleen voor jezelf, dan stopt het hier. Wil je verkopen in de EU, dan valt zeep voor het lichaam onder de Europese Cosmeticaverordening 1223/2009. Toiletzeep wordt daarin expliciet als cosmetisch product genoemd. Vóór je verkoopt, moet er een veiligheidsbeoordeling zijn met een Cosmetic Product Safety Report, en moet het product zijn aangemeld in het CPNP. Een automatische vrijstelling voor handgemaakte zeep zit daar niet in. Ga er dus niet van uit. Wij voeren ook cosmetic safety assessments uit, dus daar kun je ons voor benaderen.

Je tweede batch

Zodra je deze basis onder de knie hebt, begint het leukste deel. Probeer kleur met micapoeder in zeep, kies een eigen geur of bekijk ons olijfzeeprecept uit de 21e eeuw. Loop daarna door onze categorie zeep maken voor alles wat je volgende batch nodig heeft. Wil je eerst weten hoe gietzeep zich verhoudt tot cold process? Dan staat dat in onze gids zeep maken voor beginners.