Koudproces-zeeprecept voor beginners, stap voor stap

Weeg je loog een paar gram verkeerd af, dan wordt je zeep te scherp voor je huid. Daarom begint een goed koudproces-zeeprecept voor beginners met getallen en niet met “een scheutje olijfolie”. Hieronder vind je drie recepten voor 500 gram oliën, met loog en water al uitgerekend, plus de stappen en veiligheidsregels die je echt moet kennen.

Alle drie de recepten draaien op dezelfde basis: 5% superfat, een loogoplossing van 33% en 4 tot 6 weken rijpen.

• Batchgrootte: 500 g oliën geeft ongeveer 710 g beslag, genoeg voor zo’n zes zeepjes van 110 g.
• Loog: altijd loog in water gieten, nooit water op loog.
• Temperatuur: loogwater en oliën allebei onder 54 °C, ideaal rond 38 tot 43 °C en binnen een paar graden van elkaar.
• Trace: stop bij lichte trace, ongeveer als dunne vla.
• Uit de mal: na 24 tot 48 uur.
• Rijpen: minimaal 4 tot 6 weken, olijfrijke zeep liever langer.

Wat heb je nodig?

Je hebt geen dure apparatuur nodig, maar de juiste spullen maken wel verschil. Een digitale weegschaal is onmisbaar, want je weegt alles af in grammen, ook je water. Verder heb je een thermometer, een staafmixer, siliconenspatels en een mal nodig. Een volledig overzicht staat in onze gids over benodigdheden voor het maken van zeep.

Voor het loogwater kies je een kan van polypropyleen of roestvrij staal die minstens twee keer het volume van de oplossing aankan. Gebruik nooit aluminium. Loog tast aluminium aan en kan daarbij brandbaar waterstofgas vrijmaken. Gereedschap dat met loog in aanraking is geweest, gebruik je daarna alleen nog voor zeep.

Een siliconenmal laat makkelijk los. Heb je een houten mal, bekleed die dan met bakpapier of een siliconen voering. Een dubbele batch (ongeveer 1,4 kg beslag) past bijvoorbeeld in een houten mal met siliconen binnenvoering met een capaciteit van 2,2 kg.

Veilig werken met loog

Loog is natriumhydroxide (NaOH). In ruwe vorm veroorzaakt het chemische brandwonden. In de afgewerkte zeep is het volledig omgezet, daarom is de rijping geen detail. Een uitgebreidere uitleg vind je in onze gids over veilig loog gebruiken. Deze regels neem je altijd serieus:

• Draag een veiligheidsbril, handschoenen, lange mouwen en een lange broek. Werk in een goed geventileerde ruimte, want bij het oplossen komen dampen vrij.
• Giet altijd loog in water. Schenk je water op een hoop loog, dan kookt het ter plekke en spat hete, bijtende vloeistof uit je kan.
• Gebruik koud water. Het loogwater warmt vanzelf op tot ongeveer 90 °C.
• Houd kinderen en huisdieren uit de keuken zolang het loogwater en het beslag er staan.
• Loog op je huid? Trek besmette kleding uit en spoel meteen met veel water. Veiligheidsbladen noemen 15 tot 30 minuten, de Canadese arbeidsveiligheidsdienst CCOHS adviseert zelfs minstens 60 minuten onafgebroken spoelen. Zoek daarna medische hulp, ook als het meevalt.
• Gebruik geen azijn om te neutraliseren. De Amerikaanse gezondheidsdienst CDC raadt neutraliserende middelen op loogbrandwonden af.

Hoe de berekening werkt (en waarom je niet zomaar een olie vervangt)

Bij verzeping reageren de vetzuren in je oliën met loog. Er ontstaat zeep en glycerine. Elke olie heeft een eigen verzepingswaarde (SAP-waarde): het aantal gram NaOH dat nodig is om 1 gram olie volledig om te zetten. Olijfolie ligt rond 0,134, ricinusolie rond 0,128, sheaboter rond 0,128 en cacaoboter rond 0,137. Kokosolie heeft er bijna de helft meer nodig en zit tussen 0,178 en 0,19, afhankelijk van de bron en het type.

De formule is: loog = som van (gewicht olie × SAP-waarde) × (1 minus superfat). Bij 5% superfat vermenigvuldig je met 0,95. Zo blijft 5% van de olie onverzeept achter in de zeep, en dat voelt milder. Het geeft je ook wat speling voor kleine afwijkingen in de SAP-waarden.

Een uitgewerkt voorbeeld met recept 1 hieronder:

• Olijfolie: 325 g × 0,134 = 43,6 g
• Kokosolie: 135 g × 0,178 = 24,0 g
• Ricinusolie: 40 g × 0,128 = 5,1 g
• Totaal: 72,7 g, maal 0,95 = 69,1 g NaOH
• Water bij een loogconcentratie van 33%: 69,1 ÷ 0,33 = 209,4 g oplossing, waarvan 140 g water

Let op het verschil tussen twee manieren om water te berekenen. Loogconcentratie is het aandeel loog in de oplossing (33% is ruwweg 1 deel loog op 2 delen water). “Water als percentage van de oliën” vergelijkt het water met je oliegewicht. Die 140 g water is hier 28% van 500 g oliën. Veel calculators rekenen standaard met 33 tot 38% water op oliegewicht. Dat geeft een dunnere oplossing, een langzamere trace en meer water dat later moet verdampen.

Twee valkuilen: leveranciers geven licht afwijkende SAP-waarden, dus controleer je recept altijd nog eens in een calculator, zoals onze pagina over loogwater berekenen. En vervang nooit een olie zonder opnieuw te rekenen, ook niet “maar een beetje”. Heb je loog met een lagere zuiverheid dan 100% NaOH? Deel de uitkomst dan door die zuiverheid.

Drie recepten voor 500 g oliën

Alle recepten gebruiken 5% superfat en een loogoplossing van 33%. Weeg alles af op de gram en gebruik gedestilleerd water.

Recept 1: milde basiszeep (olijf, kokos, ricinus)

• 325 g olijfolie
• 135 g kokosolie
• 40 g ricinusolie
• 69,1 g NaOH
• 140 g gedestilleerd water

Dit is een eenvoudige zeep voor dagelijks gebruik. Olijfolie maakt hem mild, kokosolie geeft bubbels en hardheid, en ricinusolie ondersteunt het schuim. Door het hoge gehalte olijfolie wordt het beslag langzaam dik, handig als je net begint.

Recept 2: zachte zeep met sheaboter

• 250 g olijfolie
• 125 g kokosolie
• 90 g sheaboter
• 35 g ricinusolie
• 68,2 g NaOH
• 138 g gedestilleerd water

Sheaboter maakt de zeep romiger en iets steviger. Door de boter en het lagere gehalte olijfolie wordt het beslag iets sneller dik dan bij recept 1.

Recept 3: harde zeep met cacaoboter

• 250 g olijfolie
• 120 g kokosolie
• 100 g cacaoboter
• 30 g ricinusolie
• 68,8 g NaOH
• 140 g gedestilleerd water

Cacaoboter maakt een hard, stevig stuk. De loog en het water van dit recept hebben we zelf uitgerekend met dezelfde formule en SAP-waarden als in het voorbeeld hierboven. Controleer ze nog even in je calculator. Boters en kokosolie laten het beslag sneller indikken. Werk daarom iets koeler en mix korter.

Tip voor de volgorde: begin met recept 1. Zijn het resultaat en je gevoel voor trace goed, probeer dan recept 2 of 3. Neem voor de eerste batch liever geen kleuren of exotische geuren.

Stap voor stap: van oliën tot zeepblok

1. Alles klaarzetten. Doe je beschermende kleding aan, leg je spullen binnen handbereik en weeg water, loog en oliën af in aparte bakjes.
2. Loogwater maken. Zet de kan met koud water in de gootsteen, strooi de loog er langzaam in en roer voorzichtig. Adem geen dampen in. Laat de oplossing afkoelen.
3. Oliën mengen. Smelt de harde oliën en boters, voeg de vloeibare oliën toe en roer door.
4. Temperatuur controleren. Giet pas samen als beide onder 54 °C zijn. Ideaal ligt tussen 38 en 43 °C, en binnen ongeveer 5 °C van elkaar.
5. Samenvoegen en mixen. Giet het loogwater in de oliën. Mix met de staafmixer in korte stootjes van een paar seconden en roer tussendoor met de spatel.
6. Lichte trace. Trace is het punt waarop het mengsel geëmulgeerd is en dikker wordt. Bij lichte trace lijkt het op dunne vla, bij medium trace op pudding. Een druppel beslag laat een zichtbaar spoor achter op het oppervlak. Voeg nu geur en kleur toe.
7. Gieten. Giet in de mal, tik luchtbellen eruit en dek af. Isoleer de mal licht met een handdoek.
8. Uit de mal. Na 24 tot 48 uur is het blok stevig genoeg. Snij het in stukken met een scherp mes of zeepsnijder.
9. Rijpen. Zet de stukken op de zijkant op een rek met een vingerbreedte ruimte ertussen. Laat ze 4 tot 6 weken drogen op een droge, luchtige plek.

Het blok voelt na een dag of twee hard aan, maar de rijping is geen overbodige luxe. Verzeping is in een of twee dagen klaar, daarna verdampt vooral water. Dat maakt de zeep harder, schuimender en langer houdbaar in de douche. Pure olijfoliezeep heeft zelfs 8 tot 12 weken nodig, reken bij recept 1 en 2 daarom liever op 6 weken of meer.

Tijdens de eerste uren kan de binnenkant van het blok warm, donker en glanzend worden. Dat is de gelfase, en of die er is of niet, maakt voor de veiligheid niet uit. Wil je weten wanneer je hem forceert of juist voorkomt? Lees dan wat er tijdens de gelfase gebeurt.

Geur en kleur toevoegen

Geur doseer je als percentage van je oliegewicht, niet van het eindgewicht van de zeep. In koudproceszeep is 3 tot 6% geurolie gebruikelijk. Bij 500 g oliën is dat 15 tot 30 g. Het absolute maximum voor jouw geurolie staat op het IFRA-certificaat, in categorie 9 (zeep en andere afspoelproducten). Dat maximum verschilt per geur. Er bestaat geen vaste limiet voor alle geuren. Wij hebben een groot assortiment geurolie voor cold process zeep en etherische olie. Voor etherische oliën zit het gebruikelijke bereik lager, ruwweg 2 tot 3% van het oliegewicht, met het certificaat als plafond.

Sommige geuren laten het beslag ineens indikken (seizing) of laten rijstkorrelachtige klontjes ontstaan. Kaneel, kruidnagel en vanilleachtige geuren staan erom bekend. Kies geurolie die getest is voor koudproceszeep, test een nieuwe geur eerst in een kleine batch en voeg hem toe bij een dunne, lichte trace zodat je tijd hebt om te gieten. Een lagere soaping-temperatuur geeft je extra werktijd.

Voor kleur gebruik je natuurlijke poeders, mica’s, oxiden of klei. Meng het poeder eerst met een beetje olie uit je recept tot er geen klontjes meer in zitten, en roer dat door het beslag. Hoe je dat doet, lees je in onze gids over micapoeder in zeep. Kleurstoffen en meer ingrediënten vind je in de categorie Cold Process Zeep.

Trace onder controle houden

Wil je swirls, stop dan bij lichte trace zodat het beslag nog goed vloeit. Voor een gestructureerde bovenkant mix je langer door tot medium of dikke trace. Waar hangt de snelheid van af?

• Oliën: een recept met veel olijfolie bereikt trace langzaam. Meer kokosolie of boter versnelt het.
• Temperatuur: warmere oliën en loogwater laten het sneller indikken. Samenvoegen op ongeveer 32 tot 43 °C geeft meer werktijd.
• Water: meer water houdt het beslag langer vloeibaar. Een sterkere loogoplossing laat het sneller indikken.
• Toevoegingen: geurolie en andere toevoegingen kunnen het proces versnellen.

Mix liever te weinig dan te veel. Ga je te ver, dan giet je niet meer netjes. Dikker beslag kan nog wel in de mal. Druk het dan aan met de spatel.

Veelvoorkomende problemen

• Witte poederlaag (soda-as): natriumcarbonaat dat ontstaat wanneer loog aan het oppervlak reageert met CO₂ uit de lucht, voordat de verzeping klaar is. Het is cosmetisch en niet gevaarlijk. Voorkom het door na het gieten het oppervlak te bespuiten met isopropylalcohol (91%), de mal af te dekken en te isoleren. Iets minder water in je recept helpt daarnaast. Zit het er al op, dan kun je het wegstomen, wegschaven of afspoelen.
• Scheur of vulkaan bovenop: oververhitting. Dat kan gebeuren bij een zwaar geïsoleerde mal of bepaalde geuroliën. Een mal die een nacht in de koelkast staat, voorkomt het vaak.
• Doorschijnende lijnen (glycerine rivers): onschuldig. Soap Queen adviseert lagere soaping-temperaturen en minder water.
• Zachte, plakkerige zeep: geef hem meer tijd. Olijfrijke recepten en batches met veel water zijn langzamer.
• Oranje vlekken (DOS) en een ranzige geur: meestal ranzige oliën of boters. Gebruik verse oliën en gooi oude, lang geopende pakken weg. Zie ook onze gids over zeep bewaren en houdbaarheid.
• Beslag dat plotseling vastzit: bijna altijd een geur, een te hoge temperatuur of een versnellende toevoeging. Schep het in de mal, druk aan en laat het verzepen. Meestal is het nog bruikbaar.
• Geur verdwijnt: citrusgeuren zijn vluchtig. Combineer ze met basisnoten als patchouli, cederhout of benzoë.

Is mijn zeep klaar en veilig?

Wacht minimaal 4 weken en doe pas dan de “zap-test”: raak met de punt van je tong heel kort een nat stukje zeep aan. Voel je een scherpe prik zoals van een 9-voltbatterij, dan zit er nog actieve loog in en is de zeep niet klaar. Test nooit versgemaakte zeep. Een zeep die blijft prikken, gebruik je niet.

De pH van afgewerkte koudproceszeep zit meestal tussen de 8 en 10. pH-strips zijn handig om een grote fout op te merken, maar niet nauwkeurig genoeg om een zeep veilig te verklaren. Dezelfde pH kan bij het ene recept veilig zijn en bij het andere betekenen dat er te veel loog in zit. De zap-test of een alkaliteitstitratie (een labtest op vrije loog) is betrouwbaarder.

Zeep verkopen? Dan gelden er regels

Zeep voor de huid is volgens de NVWA een cosmeticaproduct. Wil je je zeep verkopen, dan moet je onder andere:

• een veiligheidsbeoordeling laten uitvoeren en een veiligheidsrapport (CPSR) laten opstellen, door iemand met de vereiste kwalificaties
• een verantwoordelijke persoon binnen de EU aanwijzen, bij eigen productie meestal jijzelf
• je product aanmelden in het Europese portaal CPNP vóór het op de markt komt
• de verplichte gegevens op het etiket zetten, zoals naam en adres, inhoud, batchnummer en ingrediëntenlijst. Bij zeep mag de ingrediëntenlijst op een bordje bij het product staan als dat niet op het etiket past.

Wij voeren zelf cosmetic safety assessments uit, daarvoor kun je bij ons terecht.

Veelgestelde vragen

Heb ik altijd een loogcalculator nodig?

Ja. Elke verandering in je oliën, hoe klein ook, verandert de hoeveelheid loog. Reken altijd opnieuw.

Welke mal kan ik gebruiken?

Siliconenmallen laten makkelijk los en zijn herbruikbaar. Een houten mal bekleed je met bakpapier of een siliconen voering.

Hoe lang moet zeep rijpen?

Minimaal 4 tot 6 weken. Olijfrijke recepten profiteren van langer rijpen, tot 8 weken of meer.

Mijn zeep ruikt niet sterk genoeg. Wat nu?

Weeg geurolie altijd af en controleer het IFRA-certificaat. Sommige geuren vervliegen, vooral citrus. Kies stabielere geuren of combineer met basisnoten.

Kan ik een recept halveren of verdubbelen?

Ja, als je alles met dezelfde factor vermenigvuldigt: oliën, loog en water. Reken het daarna nog even na in je calculator.

Je eerste batch

Begin met recept 1, weeg alles op de gram af en geef de zeep de volle rijptijd. Meer inspiratie vind je bij onze cold process zeep recepten, en wil je eerst de basis nog eens doornemen, lees dan onze gids cold process zeep: de wetenschap erachter. Alle oliën en boters voor je eerste batch vind je in de categorie Oliën & Boters.