pH-waarde van zeep meten: zo doe je het met 1 gram zeep

Een teststrip tegen een droog stuk zeep drukken is de snelste manier om een onbetrouwbaar getal te krijgen. Een pH-waarde meet je pas goed in een vloeistof. Eerst raspen en oplossen dus, daarna meten.

Het korte recept: schaaf 1 gram zeep van binnenuit het blok, los het op in 9 gram gedestilleerd water (een oplossing van 10 procent), laat het op kamertemperatuur komen en meet met een gekalibreerde pH-meter of een goede strip. Een goed gemaakt blok zeep via het koude proces komt dan grofweg op pH 8 tot 10 uit. Bij een uitslag van 12 of hoger zit er hoogstwaarschijnlijk vrije loog in.

Dat laatste is meteen de les waar veel makers overheen lezen. De pH vertelt je of je zeep huidvriendelijk is, maar niet of hij loogvrij is. Verderop in dit artikel lees je waarom, en wat je dan wel moet doen.

Methode	Wat het je vertelt	Past bij
Zap-test (tong)	Alleen een grove loogovermaat op die ene plek	Wij raden het af
pH-teststrips	Een kleurindicatie, soms met flinke afwijking	Snelle check van vloeibare zeep of een oplossing
Digitale pH-meter	Een getal met decimalen, mits gekalibreerd	Wie batches wil vergelijken en documenteren
Titratie in een lab	De hoeveelheid vrije loog, het echte veiligheidscijfer	Verkoop op grotere schaal

Waarom de pH van je zeep ertoe doet

Je huid is zuur. Het huidoppervlak ligt bij mensen tussen pH 4,5 en 5,5, en die zure laag draagt bij aan de barrière tegen uitdroging en tegen ziekteverwekkers. Echte zeep is door de verzeping altijd alkalisch. Je kunt dus geen “zeep van pH 5” maken. Daarover later meer.

Wat betekent dat in de praktijk? In een onderzoek met tien baby’s steeg de huid-pH na wassen met alkalische zeep (pH 9,5) met gemiddeld 0,45. Met alleen kraanwater was dat 0,19. In een ander onderzoek wasten gezonde volwassenen zeven dagen lang hun onderarm met zeep. Alkalische zeep ging daar samen met meer vochtverlies via de huid en roodheid. Het is dus geen kwestie van mild of gevaarlijk. Het is een glijdende schaal. Merk je dat je huid trekt na een nieuwe batch, dan is de pH een logische eerste verdachte (al is het niet de enige, zie ons artikel over huiduitslag door zeep).

Verkoop je je zeep, dan komt er een wettelijke kant bij. Zeep valt onder de Europese cosmeticaverordening, en voor het veiligheidsrapport (CPSR) beschrijf je de specificaties van je eindproduct. De uitvoeringsrichtlijn voor dat rapport noemt de pH zelf als voorbeeld van zo’n specificatie, met een bandbreedte erbij. Hoe dat in zijn werk gaat, lees je in ons artikel over de veiligheid van handgemaakte zeep.

Welke pH-waarde mag je verwachten per type zeep?

De waarde hangt af van wat je maakt. Deze bandbreedtes komen uit vakliteratuur en uit productinformatie van fabrikanten van zeepbasis. Zie ze als richtlijn, niet als slagboom:

• Cold process-zeep: meestal 8 tot 10, in metingen soms tot 11. Het verschilt per recept. Een zeep met veel olijfolie meet iets hoger dan een zeep met veel kokosolie.
• Gietzeepbasis (melt & pour): 9 tot 10,5, gemeten in een oplossing van 1 procent. Stephenson, de fabrikant van veel zeepbasissen, noemt zelf 9,5 tot 10,5 en waarschuwt dat de zeep instabiel wordt als je de pH verlaagt.
• Vloeibare zeep met kaliloog: vaak gestuurd op pH 9 tot 10. Productnormen lopen uiteen en sommige staan 8 tot 11 toe.
• Syndet bars en shampoo bars: zijn technisch geen zeep, maar gemaakt van milde reinigers. Syndets zitten typisch op pH 5,5 tot 7, sommige nieuwere op 5,0 tot 5,5.

Wil je dus een pH rond die van de huid, dan moet je niet gaan sleutelen aan zeep. Dan kies je een syndet-basis, zoals de Syndopour Shampoo gietzeepbasis. Meer daarover staat in ons stuk over pH-neutrale zeep en in de uitleg over een shampoo bar maken.

Zap-test, strips of meter: wat kun je ermee?

De zap-test is de klassieker: tipje tong tegen de zeep. Voel je een stroomschokje (zoals van een 9-voltsbatterij), dan zit er loog in. Veel zeepmakers zweren erbij, maar wij raden het niet aan. Je legt zeep op je tong op het moment dat die het meest bijtend kan zijn, en de test vangt alleen een grove overmaat op die ene plek. Het zegt niets over de rest van het blok.

Teststrips zijn goedkoop en snel, en voor een oplossing of vloeibare zeep prima als snelle check. Maar ze zijn de zwakste schakel voor stukken zeep. In het alkalische gebied zijn kleurverschillen lastig te lezen, en zeepmakers die strips naast een gekalibreerde meter legden, melden dat goedkope strips soms 2 tot 3 punten te laag aangeven. Gebruik ze als richting. Strips met een bereik van 0 tot 14 en stapjes van 1 pH geven je geen nauwkeurigheid die een veiligheidsbeslissing draagt.

Een digitale pH-meter geeft je een getal met decimalen. Dat getal is alleen zinvol als je de meter regelmatig kalibreert, de elektrode goed bewaart en in een verdunde oplossing meet. Een meter die lang niet gekalibreerd is, geeft een nauwkeurig ogend verkeerd getal. Dat is erger dan een strip, want je gelooft het.

Er is ook een lastige kant aan het hele pH-verhaal, en die gaat over loog. Hoe weet je of er loog is blijven zitten in je blok?

Waarom pH niet bewijst dat je zeep loogvrij is

Dit is het punt waarop veel gidsen te stellig zijn. Een goed gemaakte zeep zit al op pH 9 tot 10, en een zeep met een beetje te veel loog zit er vlak boven. Volgens de zeepchemie-site SoapFormulator tilt 1 promille extra loog de pH maar zo’n 0,3 op. Dat is minder dan het verschil tussen een kokosolie- en een olijfoliezeep. Een pH van 9,8 zegt je dus niet of je veilig zit.

Wat wel werkt:

• Een uitslag van 12 of hoger wijst op vrije loog. Dat is een duidelijk alarmsignaal.
• Een uitslag in het normale bereik is een goed teken, maar geen bewijs. Een loogrijke zeep kan na lang uitharden zelfs normale waarden gaan geven, omdat koolstofdioxide uit de lucht de loog aan het oppervlak langzaam wegneemt.
• Titratie is de methode uit de zeepnormen. Zeepnormen leggen een grens op aan de hoeveelheid vrije loog, niet aan de pH. Het is labwerk, dus voor een kleine maker is het een dienst die je inkoopt.
• Je recept is je eerste verdediging. Reken elke batch na met een loogcalculator, weeg op de gram nauwkeurig en gebruik een superfat. Meer over de berekening staat in het artikel over loogwater berekenen.

Zie de meting dus als aanvulling op een goed recept, niet als vervanging.

Zo meet je de pH in een oplossing, stap voor stap

Een strip of elektrode kan alleen meten als de ionen vrij kunnen bewegen. Dat kan in water, niet op een droog blok. Dit is de werkwijze:

1. Laat cold process-zeep eerst volledig uitharden. Vier tot zes weken is gebruikelijk, zie hoe lang zeep moet uitharden. Meet je een vers blok, dan is de verzeping misschien nog niet af en krijg je een onbetrouwbaar getal.
2. Schaaf of rasp de zeep van binnenuit het blok, niet alleen het oppervlak. De buitenkant reageert met de lucht en geeft een ander beeld dan de kern.
3. Weeg 1 gram zeep en 9 gram gedestilleerd water. Dat is een oplossing van 10 procent. Kraanwater bevat mineralen die de meting beïnvloeden, dus gebruik echt gedestilleerd water (zelf maken kan met ons stappenplan voor gedestilleerd water). Een concentratie tussen 1 en 10 procent is acceptabel, maar kies er één en blijf daarbij. Anders kun je batches niet vergelijken.
4. Roer voorzichtig zodat er weinig schuim ontstaat. Lost de zeep traag op, geef het dan tijd. In studies liet men zo’n oplossing soms 24 uur staan.
5. Meet bij kamertemperatuur en noteer de temperatuur erbij. De pH van een oplossing verandert met de temperatuur. Dat is geen meetfout maar een echte verandering, dus een meting bij 15 °C en een bij 25 °C kun je niet zomaar vergelijken.
6. Dompel de elektrode of strip in de vloeistof en wacht tot het getal stabiel is. Een strip houd je ongeveer een seconde in het monster.
7. Schrijf op: batchnummer, concentratie, temperatuur, datum en het getal. Dit is precies het soort gegevens dat je later nodig hebt voor je productdossier.

Een voorbeeld, puur ter illustratie: je meter geeft 9,6 bij 21 °C in een oplossing van 10 procent. Dat past bij een gewone cold process-zeep. Geeft dezelfde batch 12,1, dan zet je hem apart en ga je het recept nalopen. Geeft hij 7,8, controleer dan eerst je meting voor je aan het recept twijfelt.

Je pH-meter kalibreren en bewaren

Kalibreer met bufferoplossingen die je verwachte waarde omsluiten. Voor zeep ligt de uitslag rond 9 tot 10, dus gebruik de buffers van pH 7,00 en pH 10,01. Fabrikanten raden een tweepuntskalibratie aan. Laat de buffers dezelfde temperatuur hebben, gebruik verse buffer en spoel de elektrode tussendoor af met gedestilleerd water. Bewaar de elektrode nat, in bewaarvloeistof, en laat hem nooit opdrogen.

Voor wie met poeders werkt: ons kalibratiepoeder voor digitale pH-meters maakt het regelmatig kalibreren makkelijker.

Wat te doen bij een afwijkende pH

Cold process-zeep met een te hoge pH. Zet de batch apart en gebruik hem niet, ook niet voor eigen gebruik, tot je weet wat er speelt. Een uitslag rond 12 of hoger wijst op vrije loog. Zoek de oorzaak eerst in een rekenfout of een weegfout. Wat je niet moet doen: er achteraf citroenzuur of azijn bij doen. Zuur zet zeep om in vetzuren en beschadigt het blok, en je bereikt een eventueel loognestje midden in het blok toch niet. De enige veilige route is rebatchen, en alleen als je weet hoeveel loog er te veel in zat. Je raspt de zeep, voegt extra olie toe (de hoeveelheid reken je uit met je loogcalculator), kookt het door en meet daarna opnieuw.

Vloeibare zeep met een te hoge pH. Hier kun je wel corrigeren, maar voorzichtig. Citroenzuur neutraliseert alleen de loog die er echt is. Is die op en voeg je toch meer toe, dan verandert je zeep in onoplosbare vetzuren en wordt het troebel of schift het. Maak een verdunde citroenzuuroplossing met gedestilleerd water, voeg die druppelsgewijs toe, roer goed en meet na elke ronde opnieuw. Meer over het maken van vloeibare zeep vind je in onze gids.

Een pH die te laag lijkt. Meet nog eens met een vers gekalibreerde meter voor je de zeep afschrijft. Een afwijkende kalibratie of een verouderde strip is vaker de oorzaak dan een chemisch probleem.

Meten als onderdeel van je werkwijze

Eén meting zegt weinig, een logboek zegt veel. Meet elke batch op hetzelfde moment van het uitharden, met dezelfde concentratie en dezelfde meter. Dan zie je na een paar batches wat voor jouw recept normaal is en valt een uitschieter meteen op.

Verkoop je zeep, dan wil je dit ook uit handen kunnen geven. Wij maken voor je een productspecificatierapport waarin onder meer de pH van je eindproduct wordt vastgelegd. Sta je nog aan het begin, dan helpt onze beginnersgids voor cold process-zeep je door het hele proces heen. En de spullen die je daarvoor nodig hebt, vind je in onze categorie zeep maken.